Alım gücü neden düştü, ücret erirken gıda, kira ve borç yükü büyüyor, esnaf ne yapmalı
Alım gücü, ücretlerin fiyat artışlarının gerisinde kalması, gıda ve hizmet fiyatlarının yüksekliği ve artan borç yükü nedeniyle baskı altında. Türk-İş’in eylül verisine göre dört kişilik ailenin açlık sınırı 37.800 TL, yoksulluk sınırı 123.130 TL. DİSK-AR’a göre asgari ücret ilk 9 ayda enflasyon ve vergi kesintileriyle yüzde 28 eridi. Bu haber, kaynaklardaki verileri nedenleriyle birlikte ele alıyor. Sendika ve kurum hesapları o kurumların kendi hesabıdır, resmî istatistik değildir.
Rakamlarla alım gücü: Ücret mi geride kaldı, fiyatlar mı hızlandı?
DİSK-AR’ın ocak-eylül raporuna göre sigortalı işçilerin ücretlerinde enflasyon ve vergi nedeniyle toplam 2,254 trilyon TL kayıp oluştu. Bunun 1,223 trilyon TL’si enflasyondan, 1,031 trilyon TL’si vergilerden geldi. Ortalama brüt ücret 66.142 TL iken eylül ayında kayıp 22.401 TL, yani yüzde 48,9. Net asgari ücretin eylülde enflasyon kaybı 6.828 TL, alım gücü 21.248 TL seviyesine indi. Hesap sendikanın kendi yöntemine dayanıyor ve dolaylı vergileri içermiyor.
Türk-İş’e göre eylülde dört kişilik ailenin açlık sınırı 37.800,92 TL, yoksulluk sınırı 123.130 TL, bekâr çalışanın yaşama maliyeti 48.884,82 TL. Net asgari ücret 28.075 TL. Bizim hesabımıza göre asgari ücret, dört kişilik ailenin açlık sınırının yaklaşık yüzde 74'ü. Bu karşılaştırma tek ücreti dört kişilik aileyle kıyaslıyor ve Türk-İş’in kendi hesabı değildir, Ankara için yapılmış bir ölçümdür.
Fiyatlar neden yüksek: Üretici, tüketici ve makas
TÜİK’e göre eylülde yıllık tüketici enflasyonu yüzde 29,73, üretici enflasyonu yüzde 27,38. Farkı çekirdek hizmetler açıyor: yıllık çekirdek hizmet enflasyonu yüzde 37,65, çekirdek mal enflasyonu yüzde 15,90. Gıda ve alkolsüz içeceklerin yıllık artışı yüzde 27,62, TÜFE’ye katkısı 6,73 puan. Türk-İş’in mutfak enflasyonu yıllık yüzde 35,14. İki rakam farklı sepet ve farklı şehir ölçümüne dayanıyor.
Tarladan markete fiyat makası da açık. TZOB’un eylül verisine göre limonda üretici 7 TL, market 51,34 TL (yaklaşık 7,3 kat), kuru incirde 130 TL ve 570,77 TL, havuçta 11 TL ve 48,16 TL. TZOB Başkanı Şemsi Bayraktar yaş meyve ve sebzede farkın 7-8 kata çıkmasının anormal olduğunu söylüyor. Bu fark tamamen üreticiye gitmiyor, hal, taşıma, depolama, fire ve perakende giderlerini içeriyor.
Üretici de kazanmıyor: Tarım girdi fiyatları ağustosta yıllık yüzde 30,28 artarken tarım üretici fiyatları yüzde 21,91 arttı (Endeks24), yani girdi maliyeti satış fiyatının 8,37 puan önünde. Mazot yıllık yüzde 70,7, gübre ve yem de yüksek arttı. Mandalinada dalda 5-7 TL, kuru üzümde TARİŞ’in 80 TL’lik avans fiyatı Çiftçi-Sen’in hesapladığı 93 TL maliyetin altında.
Borç yükü büyüyor
BDDK verilerine göre bireysel borç toplamı eylülde 6,891 trilyon TL’ye çıktı. Kredi kartı borcu 3,440 trilyon TL, ihtiyaç kredisi 2,574 trilyon TL. Takipteki bireysel borç yılbaşından bu yana yüzde 52,4 artarak 369,8 milyar TL oldu. Tüketici güveni eylülde 91,9 ile hafif yükseldi, ancak hanenin mevcut maddi durum endeksi 75,3'te kaldı.
Analiz: Fark neden bu kadar yüksek? (Yorum)
Bu bölüm kaynakların birleştirilmesiyle yapılmış yorumdur ve tahmin içerir. Verilere bakınca alım gücü baskısı tek nedenden gelmiyor. Ücret artışı fiyat artışının gerisinde kalıyor (DİSK-AR). Hizmetler (kira, eğitim, ulaşım) mallardan çok daha hızlı artıyor (çekirdek hizmet %37,65, mal %15,90). Gıda zincirinde üretici düşük satarken tüketici yüksek ödüyor, aradaki fark hal, taşıma ve perakende halkalarında kalıyor. Hanehalkı bu açığı borçla kapatınca takipteki borçlar artıyor. Çiftçi maliyeti karşılayamayınca yatırım ve üretimi kısarsa ileride arz düşer ve fiyatları yeniden yukarı çekebilir. Bunun ne kadar olacağı belirsiz.
Neler yapılabilir?
Kaynaklarda bulduğum öneri TZOB’dan geliyor. Bayraktar, makasın kalıcı çözümünün kooperatifleşmeden geçtiğini, ürünün kooperatiflerce toplanıp paketlenmesi ve pazarlanması gerektiğini, ziraat odalarının da kooperatif kurmasını istiyor. Bu bir önerir, uygulanması ayrı bir tartışma konusu.
ESNAFSESİ ÖZEL YORUMU & BÖLGE/SEKTÖR ESNAFINA ETKİLERİ
Esnaf bu tabloda iki yerden sıkışıyor: müşterinin alım gücü düşerken maliyetleri (kira, tedarikçi, enerji) artıyor. Bu bir tahmindir. Aşağıdakiler bir editör önerisidir, kaynaklı bir kural değildir.
- Fiyat listenizi tedarik maliyetine göre aylık güncelleyin, müşterinin alım gücünü gözeten küçük paketler ve esnek ödeme düşünün.
- Kira ve hizmet giderlerinizi yıllık bütçede ayrı kalem tutun.
- Doğrudan üreticiden veya kooperatiften alım yollarını araştırın.
- Tahsilat riskini azaltın, veresiye ve senet vadelerini sınırlayın.
- Destekler için esnaf teşvikleri ve maliyet yönetimi için küçük işletme rehberi sayfalarımıza bakın.
Fiyat ve piyasa gelişmeleri için esnaf haberleri sayfamızı takip edin.
Okuyucuya soru: Müşterilerinizin alım gücü düşüşünü işinizde nasıl hissediyorsunuz? Yorumlarda paylaşın.
Kaynak: TÜİK, DİSK-AR, Türk-İş, TZOB, BDDK, Karar (DİSK-AR), YatırımX (Türk-İş), Haber3 (TÜİK), SBB, TarımTR (TZOB), Endeks24 (Tarım-GFE), Karar (BDDK borç), Demokrat (Bayraktar)
📲 Esnaf Sesi’ni Takip Edin
📘 Facebook • 🐦 X • ▶️ YouTube • 📸 Instagram • 📨 Telegram Kanalımız • 💬 WhatsApp Kanalımız • 🦋 Bluesky • 🐘 Mastodon • 📌 Pinterest
Editör: Esnaf Sesi
