TİHEK'in kararına göre, Kanal 7, ATV, Show TV, NOW TV ve Star TV hakkında, engelli dostu program yapılmamasının engellilik temelinde ayrımcılık yasağını ihlal ettiği gerekçesiyle başvuru yapıldı. Başvuruda, RTÜK'ün görme ve işitme engellilerin yayın hizmetlerine erişimini sağlamak amacıyla çalışmalar yaptığı, bu kapsamda "Sağırların, İşitme ve Görme Engellilerin Yayın Hizmetlerine Erişiminin İyileştirilmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik"in 2019'da yürürlüğe girdiği anımsatıldı. Üzerinden 5 yıl geçmesine rağmen ilgili kanalların Yönetmelik'te yer alan yükümlülüklere uygun faaliyet göstermediği ileri sürülen başvuruda, yayınladıkları içeriklerde görme engelli bireylerin erişimini kolaylaştıracak sesli betimleme gibi uygulamalara yer verilmediği, engellilik temelinde ayrımcılık yasağının ihlal edildiği savunuldu.
Başvuru üzerine başlatılan incelemede, muhatap kurumlardan yazılı görüş istendi. TİHEK incelemesinde, muhatapların pozitif yükümlülükleri kapsamında engelli dostu yayın yapılmasına ilişkin sorumluluklarını yerine getirmediği ve erişilebilirlik yükümlülüğüne aykırı davrandığı, bu nedenle engellilerin yayın hizmetlerine erişimde dezavantajlı bir konuma sokulduğu ve engellilik temelinde dolaylı ayrımcılık yasağının ihlal edildiği kanaatine varıldı.
Bu kapsamda, Kanal 7, ATV, Show TV, NOW TV, Star TV'ye ve RTÜK'e 17 bin 52'şer lira idari para cezası verildi. Kurul, para cezalarının uyarıya dönüştürülmesine ve konu hakkında RTÜK'e tavsiyede bulunulmasına karar verdi.
- KARARIN GEREKÇESİNDEN
TİHEK'in kararında 6701 sayılı Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Kanunu'nun ayrımcılık yasağına ilişkin hükümleri ile 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun'da yer alan erişilebilirlik düzenlemeleri hatırlandı. Birleşmiş Milletler Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme kapsamında da bilgi ve iletişim hizmetlerinin engelliler için erişilebilir hale getirilmesinin devletin pozitif yükümlülükleri arasında olduğu belirtildi.
İlgili yönetmeliğin 2019'da yürürlüğe girdiği ve yayın kuruluşlarına engelli dostu programların oranını kademeli olarak artırmaları için süre tanındığı hatırlatılan kararda, muhatap şirketler tarafından erişilebilirlik yükümlülüklerinin yerine getirildiğine veya bu yönde çalışma yapıldığına ilişkin bilgi ve belge sunulmadığı kaydedildi.
- KURUL'DAN RTÜK'E TAVSİYE
TİHEK tarafından RTÜK'e gönderilen tavsiyede, erişilebilirliğin mevzuattan kaynaklanan bir yükümlülüğün ötesinde, engelli bireylerin temel hak ve özgürlüklerini etkin biçimde kullanabilmelerinin sağlanmasında belirleyici rol taşıdığı belirtildi.
Engelli bireylerin bilgi ve iletişim imkanlarına erişememesinin, düşünce ve ifade özgürlüğü başta olmak üzere temel hak ve özgürlükleri kısıtlayacağı vurgulanan metinde, "Erişilebilirlik yükümlülüklerinin yerine getirilmesinde yayın hizmetlerine erişim, yalnızca kültürel ve sosyal yaşama katılımın bir unsuru olarak değil, aynı zamanda bilgiye erişim hakkı, yaşam hakkı ve kamu güvenliği ile doğrudan bağlantılı temel bir hak olarak değerlendirilmelidir." ifadesine yer verildi.
Metinde, deprem, sel, yangın, salgın hastalık gibi olağanüstü durumlarda yapılan yayınlar ile acil durum duyurularının işaret dili, ayrıntılı altyazı ve sesli betimleme yöntemleriyle erişilebilir sunulmasının hayati önem taşıdığı vurgulandı.
Erişilebilirlik yükümlülüklerinin uygulanması ve medya hizmet sağlayıcılarının kapasitelerinin geliştirilmesinde RTÜK'ün kritik rolüne işaret edilerek, kurumun görevlerini insan hakları temelli yaklaşımla yürütmesinin engelli bireylerin bilgiye erişim hakkını güçlendireceği vurgulandı.
Metinde, Anadolu Ajansı tarafından işitme engelli bireylerin güvenilir habere hızlı, doğrudan ve eş zamanlı erişimini sağlamak amacıyla hayata geçirilen "Eller Konuşur" projesinin, yayın hizmetlerinde erişilebilirliğin artırılmasına yönelik iyi uygulama örneklerinden birini teşkil ettiği vurgulandı.
Bu kapsamda RTÜK'e erişilebilirliğin etkin biçimde hayata geçirilmesi amacıyla, uygulamada karşılaşılan ihtiyaç ve güçlüklerin değerlendirilmesi, mevzuat ile uygulama arasındaki uyumsuzlukların giderilmesine yönelik çalışmaların ivedilikle yapılması tavsiye edildi.
Alınan kararın ve yapılan tavsiyelerin ardından, medya sektöründe engelli bireylerin haklarına yönelik farkındalığın artması ve televizyon kanallarının erişilebilirlik standartlarını acilen yerine getirmesi bekleniyor. Uzmanlar, özellikle acil durumlarda ve afet anlarında yapılan yayınların tüm vatandaşlar için eşit derecede anlaşılır olmasının hayati bir zorunluluk olduğuna dikkat çekiyor.
Öte yandan, TİHEK'in bu kararının, benzer hak ihlalleri yaşayan diğer dezavantajlı gruplar için de emsal teşkil edebileceği belirtiliyor. Medya hizmet sağlayıcılarının önümüzdeki süreçte atacağı adımların, hem yasal yükümlülüklerin yerine getirilmesi hem de toplumsal kapsayıcılığın sağlanması açısından yakından takip edileceği ifade ediliyor.
