Türkiye'de yeni bir pandemi dalgası ya da bir savaş durumu yaşansa, 3 milyon 928 bin KOBİ ve milyonlarca esnaf bu şoka ne kadar hazır? Esnaf Sesi'nin derlediği resmî istatistikler, 2020-2021 pandemi verileri ve 2026 İran savaşı sonrası yayımlanan analizler, kriz hazırlığı konusunda yapısal eksiklere işaret ediyor. Önemli bir not: Türkiye'de işletmelerin pandemi ya da savaşa hazırlığını tek başına ölçen resmî bir "hazırlık endeksi" bulunmuyor. Bu haber, mevcut verilerin bir araya getirilmesiyle oluşturulmuş bir derlemedir.
Türkiye'de İşletme Yapısı: Şokun Muhatabı Kim?
TÜİK'in 2024 KOBİ istatistiklerine göre Türkiye'de 3 milyon 928 bin KOBİ var. Bu sayı girişimlerin yüzde 99,6'sına karşılık geliyor. KOBİ'ler istihdamın yüzde 68,5'ini, cironun yüzde 44,1'ini ve ihracatın yüzde 29,6'sını oluşturuyor. Yani bir krizin bedelini en çok ödeyecek kesim, aynı zamanda ekonominin taşıyıcısı.
Pandemi Dersi: 2020'de Kriz Hazırlığı Neden Yetmedi?
Pandeminin ilk yılı, esnafın kriz hazırlığının sınavı oldu. TESK verilerine dayanan Cumhuriyet haberine göre 2020'de 99 bin 588 esnaf kepenk kapattı. 2021'in ilk çeyreğinde de 29 bin 37 esnaf işini bıraktı. Bu rakam bir önceki yıla göre yüzde 11 artışa işaret ediyor.
Devlet tarafında ise destek mekanizmaları devreye girdi. İŞKUR'un 2020 faaliyet raporuna göre kısa çalışma ödeneği yaklaşık 3,7 milyon çalışana, nakdi ücret desteği yaklaşık 2,3 milyon kişiye ödendi. Nakdi ücret desteği günlük 39,24 TL'ydi. Esnafa doğrudan nakit ise 17 Mayıs 2021'de açıklanan pakette geldi. Yaklaşık 235 bin işletmeye 5 bin TL, 1,15 milyondan fazla işletmeye ise 3 bin TL tek seferlik hibe verildi. Paketin toplam maliyeti 4,602 milyar TL olarak aktarıldı.
Bu tablo, kriz hazırlığı konusunda iki şeyi gösteriyor. Birincisi, destekler büyük ölçüde kriz başladıktan sonra, doğaçlama biçimde kuruldu. İkincisi, esnafın kendi tarafındaki hazırlık yetersiz kaldığı için kapanışlar yaşandı.
KOBİ'lerin Kriz Hazırlığı: Dijital Altyapı ve Sigorta
Bugünkü tabloda da eksikler öne çıkıyor. TÜİK'in 2025 bilişim teknolojileri araştırmasına göre 10-49 çalışanlı girişimlerde:
- Web sitesi kullanımı yüzde 52,4,
- Sosyal medya kullanımı yüzde 52,8,
- Ücretli bulut hizmeti kullanımı yüzde 17,3,
- Kurumsal kaynak planlama (ERP) yazılımı kullanımı yüzde 23,6,
- Müşteri ilişkileri yönetimi (CRM) yazılımı kullanımı yüzde 9,9.
E-satış oranı ise aynı grup için 2024'te yüzde 12,9. Bu oranlar, 10 ve üzeri çalışanı olan girişimleri kapsıyor. Daha küçük esnaf işletmelerinin dijital hazırlığının bu rakamların altında kalması beklenebilir, ancak bu konuda ayrı bir resmî veri bulunmuyor.
Sigorta tarafı da zayıf. Ekonomi Gazetesi'nin 8 Temmuz 2026 tarihli haberindeki bir sigortacı değerlendirmesine göre KOBİ'lerde sigortalılık oranı yüzde 25-30 düzeyinde. Büyük işyerlerinde bu oran yüzde 90'ın üzerinde. Verinin yöntemi paylaşılmadığı için bu oran kesin bir istatistik olarak değil, sektör temsilcisinin tahmini olarak okunmalı.
Savaş Senaryosunda Kriz Hazırlığı: İran Savaşı Maliyet Şokunu Gösterdi
Savaşın ekonomik etkisi, 2026'daki İran çatışmasıyla kısmen test edildi. Ekonomi Gazetesi yazarı Hilmi Develi'nin Nisan 2026 tarihli analizine göre Hürmüz Boğazı'ndaki aksama petrol arzının yaklaşık yüzde 20'sini etkiledi. Yazar, Brent petrolün Şubat sonundaki 55-72 dolar bandından Mart ortasında 120 doların üzerine çıktığını, Nisan başında ise 109-112 dolar civarında seyrettiğini aktarıyor. Türkiye'de petrol ihtiyacının yüzde 90'dan fazlası ithal.
Aynı yazıya göre savaşın ilk haftalarında motorin yaklaşık yüzde 18, benzin yüzde 10'dan fazla arttı. Eşel mobil sistemi artışların büyük kısmını sönümledi. Yazarın tahminlerine göre enerji yoğun KOBİ'lerin toplam maliyetleri ilk bir iki ayda yüzde 10-20 yükseldi. Nakliye, imalat ve gıda gibi alanlar en çok etkilenen sektörler olarak sayılıyor. Bu yüzdeler yazarın öngörüleridir ve resmî veri değildir.
Mart 2026'daki ilk yazısında Develi, kriz hazırlığı için KOBİ'lere tedarik ve pazar çeşitlendirmesi, nakit rezervi, senaryo planlaması ve yedek lojistik rotalarını öneriyor.
Kriz Hazırlığı ve Seferberlik ve Savaş Hali Yönetmeliği
Hukuki çerçeve de var. Mayıs 2024'te Resmi Gazete'de yayımlanan Seferberlik ve Savaş Hali Yönetmeliği, 34 yıldır yürürlükte olan tüzüğün yerini aldı. Yönetmeliğin kapsamı, seferberlik ve savaş hali planlamasına tabi özel kurum ve kuruluşlar ile gerçek ve tüzel kişileri içeriyor. Tanımlar bölümünde "kaynak" kavramı özel kuruluşlara ait tesisleri, araçları ve insan gücünü kapsıyor. "Bakanlık kontrolü" ise özel iş yerlerinde bilgi toplanmasını, üretimin planlanmasını ve gerektiğinde uygulanmasını ifade ediyor.
Bu çerçeve, esnaf ve KOBİ'lerin kriz hazırlığında hukuki boyutu da hesaba katması gerektiğini, savaş durumunda üretim, araç ve personel planlaması açısından kamunun taleplerine tabi olabileceğini gösteriyor. Yönetmelik, anayasa hukukçularından eleştiri de aldı. Prof. Dr. Korkut Kanadoğlu ve Prof. Dr. Şule Özsoy Boyunsuz, yönetmeliğin kanunla çeliştiğini ve kapsamının belirsiz olduğunu savundu. Ancak yönetmeliğin işletmelere getirdiği somut yükümlülüklerin ayrıntısı bu derlemede doğrulanmadı.
ESNAFSESİ ÖZEL YORUMU & BÖLGE/SEKTÖR ESNAFINA ETKİLERİ
Esnaf Sesi'nin değerlendirmesi: Eldeki veriler, esnaf ve KOBİ'lerin kriz hazırlığının büyük ölçüde devlet desteğine bağımlı olduğunu gösteriyor. Pandemide destekler kriz başladıktan sonra geldi ve her işletmeye ulaşmadı. Savaş senaryosunda ise asıl baskı enerji, kur ve tedarik maliyetlerinden gelebilir. Kapanma riski en yüksek grup; nakit rezervi, sigortası ve dijital satış kanalı olmayan küçük işletmeler. Bu bir tahmindir.
Esnafın alması gereken aksiyonlar:
- Nakit rezervi oluşturun: Kira, personel ve borç ödemelerini en az birkaç ay karşılayacak bir yedek hedefleyin.
- Sigortanızı gözden geçirin: İşyeri, stok ve iş durması teminatlarının kapsamını poliçenizde kontrol edin.
- Dijital kanal açın: Web sitesi, sosyal medya hesabı ve çevrimiçi sipariş seçeneği, kapalı kalma döneminde gelir kaybını azaltabilir.
- Tedarik ve maliyet planı yapın: Tek tedarikçiye bağımlılığı azaltın, yakıt ve enerji artışını fiyatlamaya yansıtacak sözleşme maddeleri ekleyin.
Güncel desteklerden haberdar olmak için esnaf teşvikleri sayfamızı, işletme yönetimine dair pratik bilgiler için küçük işletme rehberi bölümümüzü ve gelişmeler için esnaf haberleri kategorimizi takip edebilirsiniz.
Okuyucuya Soru
Sizce esnafın kriz hazırlığı yeterli mi? İşletmenizde nakit rezervi, sigorta ve çevrimiçi satış kanalı var mı? Yorumlarda paylaşın.
Kaynak: TÜİK KOBİ İstatistikleri 2024; TÜİK Girişimlerde Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması 2025; İŞKUR 2020 Faaliyet Raporu; Cumhuriyet; Karar; Ekonomi Gazetesi; Seferberlik ve Savaş Hali Yönetmeliği.
Bizi takip edin: Facebook | X | YouTube | Instagram | Telegram | WhatsApp | Bluesky | Mastodon | Pinterest
Editör: Esnaf Sesi
