15 Mayıs 1919'da başlayan işgal 9 Eylül 1922'de sona erdi. Türk ordusunun İzmir'e girişi yalnızca bir şehrin kurtuluşu olarak değil, Kurtuluş Savaşı'nın askeri safhasının sona erdiği ve yeni bir Türkiye'nin kurulma sürecinin hızlandığı tarih olarak hafızalara kazındı. İzmir, 104 yıl sonra 9 Eylül'ü yine yürüyüşlerle, bayraklarla, süvarilerle, sergilerle, konserlerle ve kent belleğini yaşatan etkinliklerle kutluyor. Peki İzmir 9 Eylül'e nasıl geldi, 1922'de şehirde neler yaşandı ve belediyeler bugün bu tarihi nasıl anlatıyor?
İZMİR - İzmir için 9 Eylül yalnızca takvimdeki bir tarih değil.
Kentin meydanlarında dalgalanan Türk bayraklarının, Basmane'den Cumhuriyet Meydanı'na uzanan Zafer Yürüyüşü'nün, Konak'taki temsili süvari töreninin, Kordon'daki fener alayının ve yıllardır tekrarlanan "İzmir'in kurtuluşu" anlatısının arkasında üç yıl dört aya yaklaşan bir işgal dönemi, bir Kurtuluş Savaşı ve Cumhuriyet'e uzanan büyük bir tarih bulunuyor.
9 Eylül 2026, İzmir'in işgalden kurtuluşunun 104. yılı.
Bu nedenle İzmir'de 9 Eylül, geçmişi anmak kadar kentin bugününü ve Cumhuriyet ile kurduğu bağı yeniden hatırlama günü olarak da yaşatılıyor.
Her şey 15 Mayıs 1919'da başladı
Birinci Dünya Savaşı'nın ardından Osmanlı İmparatorluğu ağır bir yenilgi dönemine girdi.
İtilaf Devletleri tarafından oluşturulan savaş sonrası düzen içerisinde İzmir ve çevresinin geleceği de büyük bir tartışmanın konusu oldu. 15 Mayıs 1919 sabahı Yunan birlikleri, İtilaf devletlerinin desteği ve koruması altında İzmir'e çıktı.
Yunan askerlerinin İzmir'e çıkışıyla birlikte kentte işgal dönemi başladı.
İzmir Valiliği'nin tarih anlatımında 15 Mayıs 1919 işgali, Ege'de Türk ulusal direnişinin başlamasında kritik bir dönüm noktası olarak değerlendiriliyor. Aynı gün gazeteci Hasan Tahsin'in işgal kuvvetlerine karşı ilk kurşunu atması da Milli Mücadele hafızasında sembolik bir yere sahip oldu.
Atatürk Araştırma Merkezi ve Atatürk Ansiklopedisi'nde yer alan kaynaklara göre işgalin ilk günlerinde ciddi can kayıpları yaşandı. Paris Barış Konferansı tarafından oluşturulan araştırma komisyonunun raporunda Türk tarafındaki ölü ve yaralıların sayısının 300-400 civarında olduğu tahmin edilirken, dönemin resmi Türk belgelerinde ilk 48 saatte İzmir ve çevresinde öldürülen Türklerin sayısının 2.000'in üzerinde olduğu belirtiliyordu. Bu rakamlar, dönemin farklı kaynaklarının farklı hesaplamalar içerdiğini de gösteriyor.
Hasan Tahsin'in "ilk kurşunu" neden önemli?
Hasan Tahsin, gerçek adıyla Osman Nevres, 15 Mayıs 1919'da İzmir'in işgali sırasında Yunan askerlerine karşı ateş açarak Türk Milli Mücadele hafızasının en önemli sembollerinden biri haline geldi.
Bugün Konak Meydanı'ndaki İlk Kurşun Anıtı, bu olayın kent hafızasındaki karşılığını yaşatıyor.
İzmir Valiliği de 2019'da işgalin 100. yılında düzenlenen programlarda Hasan Tahsin'i anmış ve İlk Kurşun Anıtı'na çelenk bırakılmıştı.
Ancak 9 Eylül'ün anlamını yalnızca Hasan Tahsin'in attığı ilk kurşunla sınırlamak eksik olur.
15 Mayıs 1919'dan sonra Anadolu'nun farklı bölgelerinde gelişen direniş, TBMM'nin açılması, düzenli ordunun kurulması ve Büyük Taarruz ile birlikte Milli Mücadele askeri bir dönüm noktasına ulaştı.
26 Ağustos'tan 9 Eylül'e uzanan 14 gün
9 Eylül'ü anlamak için takvimi biraz geriye çevirmek gerekiyor.
26 Ağustos 1922: Büyük Taarruz başladı.
30 Ağustos 1922: Başkomutanlık Meydan Muharebesi kazanıldı.
Ardından Yunan ordusu Anadolu'dan geri çekilmeye başladı.
Türk ordusunun ilerleyişi hızlandı. Uşak 1 Eylül'de, Kula 4 Eylül'de, Alaşehir 5 Eylül'de, Manisa ve Menemen ise 7-8 Eylül'de kurtarıldı.
Ve ardından hedef İzmir oldu.
Atatürk Araştırma Merkezi'nin aktardığı kronolojiye göre Türk süvarileri 9 Eylül sabahı İzmir'e ulaştı ve öğleden önce kente girdi.
Atatürk'ün 1 Eylül'de verdiği emir ise bu yürüyüşün sembol cümlelerinden biri oldu:
"Ordular, ilk hedefiniz Akdeniz'dir. İleri!"
9 Eylül sabahı İzmir'de ne oldu?
Türk süvarilerinin İzmir'e girişi, kentin üç yılı aşkın işgal döneminin sonunu getirdi.
Türk birlikleri kente farklı yönlerden ulaşırken, İzmir'in en önemli sembolik anlarından biri Konak'taki Hükümet Konağı'nda yaşandı.
Türk bayrağı yeniden göndere çekildi.
Bugün her 9 Eylül'de gerçekleştirilen temsili süvari töreni de işte bu tarihi anın hatırlatılması amacıyla yapılıyor.
2026 programında da temsili süvari birlikleri Hükümet Konağı önüne gelecek ve Türk bayrağı İstiklal Marşı eşliğinde göndere çekilecek.
Fakat kurtuluşun ardından İzmir için başka bir büyük felaket yaşandı
9 Eylül'ü anlatırken 13 Eylül'ü unutmamak gerekiyor.
Türk ordusunun İzmir'e girişinden birkaç gün sonra kentte büyük bir yangın başladı.
İzmir Valiliği'nin tarih anlatımına göre 13 Eylül sabahı Basmane bölgesinde başlayan yangın yaklaşık 2 milyon 600 bin metrekarelik alana yayıldı ve 20 binden fazla ev ve iş yerinin yok olmasına yol açtı.
Yangının sorumluluğu ve başlangıcı konusunda tarih yazımında farklı görüşler bulunuyor. Bu nedenle olayın nedenini tek bir cümleyle açıklamak yerine, yangının İzmir'in kurtuluşundan hemen sonraki en büyük kent felaketlerinden biri olduğunu belirtmek daha doğru.
İzmir'in yeniden ayağa kalkması ise Cumhuriyet döneminin en önemli şehirleşme ve ekonomik dönüşüm hikâyelerinden birini oluşturdu.
9 Eylül sadece bir kurtuluş değil, yeni bir başlangıçtı
9 Eylül 1922 askeri zaferin son noktalarından biriydi.
Ancak siyasi ve ekonomik mücadele henüz bitmemişti.
Atatürk Araştırma Merkezi'nin çalışmalarında da 9 Eylül, Kurtuluş Savaşı'nın askeri safhasının kapanışı ve yeni Türkiye'nin kurulma sürecinin başlangıç noktalarından biri olarak ele alınıyor.
İzmir'in Cumhuriyet tarihindeki konumunu anlamak için bunun devamına bakmak gerekiyor.
1923 yılında İzmir İktisat Kongresi toplandı.
Bu kongreyle yeni Türkiye'nin ekonomik bağımsızlık hedefleri tartışıldı.
Başka bir ifadeyle İzmir, önce Milli Mücadele'nin askeri hedeflerinden biri, ardından yeni devletin ekonomik geleceğinin konuşulduğu şehirlerden biri oldu.
Bu nedenle İzmir'de 9 Eylül ile Cumhuriyet fikri arasındaki bağ yalnızca sembolik değil, tarihsel bir devamlılığa dayanıyor.
9 Eylül ilk kez ne zaman kutlandı?
9 Eylül'ün kentte kurumsal bir "Kurtuluş Bayramı" hafızasına dönüşmesi Cumhuriyet'in ilk yıllarına uzanıyor.
İzmir Büyükşehir Belediyesi'nin Ahmet Piriştina Kent Arşivi ve Müzesi'nin çalışmalarında, 1923 yılından itibaren 9 Eylül'ün "Kurtuluş Bayramı" olarak kutlandığı ve kutlamaların zaman içerisinde kentin toplumsal hafızasının önemli bir parçasına dönüştüğü aktarılıyor.
Bugün belediyelerin yaptığı törenler, yürüyüşler, sergiler ve kültür programları aslında 100 yılı aşkın süredir devam eden bu kent hafızasının günümüzdeki biçimleri.
2026'da İzmir Büyükşehir Belediyesi ne yapıyor?
- yıl programının dikkat çeken özelliği, 9 Eylül'ü yalnızca bir konser günü olmaktan çıkarıp tarih, tören, spor, kültür ve kent belleğini aynı programda buluşturması.
09.00 - 104. Yıl Zafer Yürüyüşü
Yürüyüş Basmane Karakolu önünden başlayacak.
Kortej Anafartalar ve İkiçeşmelik caddelerinden geçerek Cumhuriyet Meydanı'na ulaşacak.
Bu güzergâhın seçilmesi tesadüf değil.
Amaç, Türk ordusunun 9 Eylül 1922'de kente girişini simgeleyen tarihi güzergâhı bugünün İzmir'inde yeniden yürümek.
Bu yıl kortejde 350 metrelik dev Türk bayrağı taşınacak.
10.00 - Cumhuriyet Meydanı
Atatürk Anıtı'na çelenk sunulacak.
Saygı duruşu ve İstiklal Marşı'nın ardından resmi program devam edecek.
10.30 - Hükümet Konağı
9 Eylül'ün en sembolik sahnelerinden biri yeniden canlandırılacak.
Temsili süvari birlikleri Hükümet Konağı'na gelecek ve Türk bayrağı göndere çekilecek.
11.15 - Cumhuriyet Meydanı
Halk oyunları, zeybek gösterileri ve İzmir Büyükşehir Belediyesi Bandosu'nun performansı gerçekleştirilecek.
17.00 - Süvari yürüyüşü
Süvari birlikleri Cumhuriyet Meydanı'ndan Gündoğdu Meydanı'na ilerleyecek.
18.00 - SOLOTÜRK
Gündoğdu Meydanı'nda SOLOTÜRK gösterisi gerçekleştirilecek.
20.15 - Fener Alayı
Konak Pier'den başlayacak fener alayı Cumhuriyet ve Gündoğdu meydanlarına ulaşacak.
21.30 - Model konseri
Kutlamaların finali Kültürpark'ta Model konseriyle yapılacak.
Ayrıca Çok Güzel Hareketler 2'nin ücretsiz gösterisi de programda yer alıyor.
Büyükşehir bu yıl sadece tören yapmıyor
Belki de 2026 programının en önemli taraflarından biri burada.
İzmir Büyükşehir Belediyesi, 9 Eylül'ü yalnızca sahne ve konserlerle değil, arşiv ve kent belleği üzerinden de anlatıyor.
Ahmet Piriştina Kent Arşivi ve Müzesi'nde "İzmir'in Kurtuluş Bayramı" başlıklı özel bir söyleşi ve sergi düzenlenecek.
Sergide;
- 1922 ve 1937 yıllarında elde dikilmiş Türk bayrakları,
- 1923 yılına ait 9 Eylül kutlama programı,
- Mustafa Kemal imzalı 1921 tarihli Kurtuluş Savaşı Beyannamesi,
- İstiklal Madalyası,
- Cumhuriyet'in ilk yıllarına ait belgeler ve objeler
ziyaretçilere sunulacak.
Serginin 29 Ekim'e kadar açık kalması planlanıyor.
Bu, 9 Eylül'ün yalnızca "kutlanmadığını", aynı zamanda belgeler üzerinden gelecek kuşaklara aktarılmaya çalışıldığını gösteriyor.
İzmir'in 125 yıllık başka bir hafızası da 9 Eylül'de açılıyor
İzmir Büyükşehir Belediyesi'nin hazırladığı "Asrı 25 Geçe" sergisi de 9 Eylül'de Kordon'daki Vasıf Çınar Sergi Alanı'nda açılacak.
Sergi, Saat Kulesi'nin 125 yıllık hikâyesini; yapımından depremlere, restorasyonlardan Konak Meydanı'nın değişimine kadar kent tarihiyle birlikte ele alıyor.
Sergi 11 Ekim'e kadar ziyaret edilebilecek.
Bu ayrıntı önemli.
Çünkü İzmir'in 9 Eylül hafızası sadece savaş tarihinden ibaret değil; kentin fiziksel dönüşümü ve kent kimliği de bu hafızanın bir parçası.
İlçe belediyeleri 9 Eylül'ü nasıl kutluyor?
9 Eylül yalnızca Konak ve Kordon'da yaşanmıyor.
İzmir'in ilçeleri de kendi ölçeklerinde kutlama programları düzenliyor.
Karşıyaka: "Bayrağını al gel"
Karşıyaka Belediyesi 9 Eylül'ü vatandaşları doğrudan sokağa çağıran bir kortejle kutluyor.
"Bayrağını Al Gel" çağrısıyla düzenlenecek yürüyüş 9 Eylül saat 20.00'de Karşıyaka Belediyesi ana hizmet binası önünden başlayacak.
Karşıyaka Belediyesi Bandosu eşliğinde Hergele Meydanı'na yürünecek.
Çarşı Türk bayraklarıyla donatılacak ve program Halk Dansları Topluluğu'nun zeybek gösterisiyle devam edecek.
Buradaki yaklaşım Büyükşehir'in merkezi törenlerinden biraz farklı:
9 Eylül'ü mahalle ve çarşı ölçeğinde vatandaşın katıldığı bir kent yürüyüşüne dönüştürmek.
Bornova: Müzikle kurtuluş gecesi
Bornova Belediyesi de 9 Eylül kapsamında Büyükpark'ta Türk Sanat Müziği Korosu konseri düzenliyor.
8 Eylül akşamındaki programda Şef Sami Büyüköztekir yönetimindeki koro sahne alırken konuk sanatçı olarak Yıldırım Bekçi yer alıyor.
Bu etkinlik, 9 Eylül'ün ilçelerde yalnızca resmi törenlerle değil, kültür-sanat programlarıyla da yaşatıldığını gösteriyor.
Buca: Tarih sporla buluştu
Buca Belediyesi'nin yaklaşımı ise daha farklı.
3-6 Eylül 2026 arasında İzmir Kurtuluş Oryantiring Günleri düzenlendi.
Kaynaklar, Rum evleri, Hasanağa Parkı ve Yedigöller çevresinde gerçekleştirilen organizasyonda sporcular harita ve pusula kullanarak parkurları tamamladı.
Organizasyon Buca Belediyesi, Gençlik ve Spor Bakanlığı, Türkiye Oryantiring Federasyonu ve İzmir Oryantiring Spor Kulübü iş birliğiyle gerçekleştirildi.
Buca böylece 9 Eylül'ü yalnızca geçmişi hatırlatan bir tören olmaktan çıkarıp gençlik ve spor etkinliğiyle ilişkilendirdi.
Karabağlar: 9 Eylül'ü geleneksel kültürle yaşatıyor
Karabağlar Belediyesi'nin kültür-sanat programlarında da 9 Eylül İzmir'in işgalden kurtuluşuna özel konser başlığı altında yer alıyor.
Belediyenin kültür programında 9 Eylül İzmir'in Düşman İşgalinden Kurtuluşu Konseri, 19 Mayıs, 30 Ağustos ve 29 Ekim gibi ulusal günlerle birlikte düzenli etkinlik başlıklarından biri olarak yer alıyor.
Peki 9 Eylül bugüne kadar nasıl kutlandı?
Son yıllara baktığımızda kutlamaların giderek çok katmanlı bir kent etkinliğine dönüştüğü görülüyor.
2022 - 100. yıl
- yıl kutlamaları bunun en büyük örneklerinden biriydi.
İzmir Büyükşehir Belediyesi, Kocatepe'den İzmir'e uzanan yaklaşık 400 kilometrelik Zafer ve Anma Yürüyüşü düzenledi.
İtfaiye personelinin de içinde bulunduğu ekipler tarihi güzergâhı takip ederek 9 Eylül'de İzmir'e ulaştı.
Aynı yıl Kordon'da 9 Eylül'ün işgal ve kurtuluş sürecini anlatan, artırılmış gerçeklik teknolojisinin de kullanıldığı büyük bir sahne prodüksiyonu gerçekleştirildi.
Yaklaşık 1.300 metrekare LED ekran kullanılan gösteride 180 dansçı yer aldı.
2024 - 102. yıl
2024'te Zafer Yürüyüşü, Hükümet Konağı'ndaki temsili bayrak töreni, süvari yürüyüşü, sergi, fener alayı ve Haluk Levent konseri gibi etkinlikler düzenlendi.
2025 - 103. yıl
2025'te de Basmane'den Cumhuriyet Meydanı'na Zafer Yürüyüşü yapıldı.
350 metrelik Türk bayrağı taşındı, Hükümet Konağı önünde temsili bayrak töreni gerçekleştirildi.
Ancak 8 Eylül 2025'te Balçova'daki polis merkezine yönelik saldırıda iki polis memurunun şehit olması nedeniyle bazı eğlence etkinlikleri iptal edildi ve 9 Eylül'deki fener alayı sessiz gerçekleştirildi.
Bu olay, 9 Eylül'ün İzmir açısından yalnızca eğlence ve gösteri değil, toplumsal hafıza ve ortak dayanışma günü olduğunu da ortaya koydu.
9 Eylül'ün asıl anlamı ne?
Belki de en önemli soru bu.
İzmir'in kurtuluşunu yalnızca "Türk ordusu İzmir'e girdi" cümlesine indirgemek, 9 Eylül'ün tarihsel önemini küçültür.
Çünkü 9 Eylül;
15 Mayıs 1919'daki işgalin sona ermesi,
26 Ağustos'ta başlayan Büyük Taarruz'un İzmir'de sonuçlanması,
üç yılı aşkın işgal döneminin kapanması,
Kurtuluş Savaşı'nın askeri safhasının sonuna gelinmesi,
Lozan'a ve yeni Türkiye'nin kuruluş sürecine giden yolun açılması
anlamlarını aynı tarih üzerinde birleştiriyor.
Bu nedenle İzmir Valiliği de 9 Eylül'ü yalnızca İzmir'in değil, Türkiye'nin siyasi tarihinde önemli sonuçlar doğuran bir dönüm noktası olarak değerlendiriyor.
İzmir bugün neden hâlâ 9 Eylül'ü bu kadar büyük kutluyor?
Çünkü 9 Eylül, İzmir'in kent kimliğinin temel taşlarından biri.
Bir tarafta 15 Mayıs 1919'un işgal hafızası var.
Diğer tarafta 9 Eylül 1922'nin kurtuluşu.
Ardından 1923'te başlayan Cumhuriyet dönemi.
İzmir İktisat Kongresi.
İzmir Enternasyonal Fuarı.
Cumhuriyet'in modernleşme ve ekonomik kalkınma hedefleri.
Ve bugün milyonlarca insanın yaşadığı modern İzmir.
Bu açıdan 9 Eylül yalnızca geçmişe bakmak değildir.
"Bu şehir nereden geldi ve bugün neyi temsil ediyor?" sorusunu yeniden sormaktır.
104 yıl sonra İzmir'in meydanlarında aynı görüntü
9 Eylül 2026 sabahı Basmane'de insanlar yine toplanacak.
350 metrelik Türk bayrağı yine caddelerden geçecek.
Cumhuriyet Meydanı'nda çelenkler sunulacak.
Hükümet Konağı önünde süvariler görünecek.
Bayrak yeniden göndere çekilecek.
Akşam Kordon'da fenerler yanacak.
Gündoğdu Meydanı'nda gökyüzünde SOLOTÜRK olacak.
Ve binlerce İzmirli aynı şehirde, aynı tarihin etrafında buluşacak.
Ancak 9 Eylül'ün en önemli mirası belki de bundan daha büyük:
İzmir, kurtuluşunun üzerinden 104 yıl geçmesine rağmen kendi tarihini hâlâ kent yaşamının içine taşımaya devam ediyor.
Bugün belediyelerin yaptığı yürüyüşler, sergiler, spor organizasyonları, konserler ve temsili törenler farklı biçimlerde olsa da aynı amaca hizmet ediyor:
İzmir'in 9 Eylül hafızasını yeni kuşaklara aktarmak.
Ve bu nedenle 9 Eylül, İzmir için yalnızca bir "kurtuluş günü" değil;
kentin hafızası, Cumhuriyet'in kuruluş süreci ve bağımsızlık fikrinin her yıl yeniden hatırlandığı bir gün.
9 Eylül 1922'nin mirası, 9 Eylül 2026'da yeniden yaşanacak
104 yıl önce İzmir'e giren Türk ordusunun ardından şehirde yeni bir dönem başladı.
Bugün İzmir'in meydanlarında yürüyen insanlar ise o dönemin askerleri değil.
Ama taşıdıkları bayrak, yürüdükleri güzergâh ve söyledikleri marşlar aynı tarihsel hafızayı canlı tutuyor.
İzmir 104 yıl sonra yine 9 Eylül'ü kutluyor.
Çünkü bazı tarihler yalnızca geçmişte kalmaz.
Bazı tarihler bir şehrin kimliğine dönüşür.
9 Eylül de İzmir için tam olarak böyle bir tarih.
